«هر روز ساعت پنج صبح با صدای ناله های زن سالمندی از خواب بیدار می شود. پوشکش را عوض می‌کند. صبحانه و  داروهایش را می‌دهد. سپس شیفتش را تحویل پرستار روز داده، با سرعت خود را به محل کار بعدی می‌رساند. ساعت شش و نیم صبح، شیفت دوم کاریش شروع می شود؛ مراقبت از سالمندی دیگر، تا شش و نیم عصر. آزاده زنی 45 ساله است که شغل او مراقبت یا در اصطلاح پرستاری از سالمندان در خانه هاست. شغلی که تمام زندگی او در آن خلاصه می‌شود. اما درآمدش به قول خودش ارزش دو شیفت کار تمام وقت را ندارد. دردهای جسمی ناشی از جابه جایی سالمندان چند سالی است که به سراغش آمده، اما نه بیمه درمانی دارد و نه حقوق ایام بیماری. او مراقب سالمندان است؛ اما کمتر کسی از سلامت خودش می‌پرسد.

آزاده یکی از هزاران مراقب حرفه‌ای سالمندان است که از سر اضطرار به این شغل روی آورده است. آنها ممکن است، ساعت‌های طولانی در خانه سالمند حضور داشته باشند، به او در غذا خوردن، استحمام، جابه‌جایی، مصرف دارو و انجام امور روزمره کمک کنند و حتی شب‌ها در کنار او بمانند. با این حال، وضعیت شغلی و اجتماعی خود این مراقبان در بسیاری از موارد روشن نیست. در واقع شغلی که در تمام دنیا در رده مشاغل سخت و فرسوده کننده به حساب می آید در ایران چندان مورد بی مهری قرار گرفته تا جایی که مراقبان حرفه ای از سالمندان نه بیمه ای دارند و نه امنیت شغلی. نه مرخصی و نه بازنشستگی که همین مسائل روی کیفیت کار آنان آثار منفی دارد. در این گزارش قصد داریم، به وضعیت مراقبان حرفه‌ای سالمندان نگاهی بیندازیم.

• مراقبت از سالمند؛ شغلی فراتر از «همراهی»

در پشت خدماتی که به سالمندان ارائه می‌شود، گروهی کمتر دیده‌شده فعالیت می‌کنند؛ مراقبانی که نه اعضای خانواده سالمند، بلکه افرادی هستند که برای تأمین معاش، مراقبت از سالمندان را به عنوان شغل انتخاب کرده‌اند.

– چرا مراقبان سالمندان کمتر دیده می‌شوند؟

بخشی از پاسخ را باید در ماهیت این شغل جست‌وجو کرد. پژوهشگران ایرانی و سازمان جهانی بهداشت در بررسی وضعیت ایران تصریح کرده‌اند که بخش قابل توجهی از مراقبت بلندمدت سالمندان در یک خانه خصوصی انجام می‌شود. موضوعی که نظارت، ثبت اطلاعات، تشخیص رابطه کاری و پیگیری حقوق شغلی را دشوارتر می‌کند.

از سوی دیگر، مراقبت از سالمند گاهی صرفاً یک کار خدماتی یا «همراهی با سالمند» تصور می‌شود؛ در حالی که بسته به وضعیت فرد، مراقب ممکن است با مجموعه‌ای از وظایف جسمی و روانی سنگین روبه‌رو باشد.

کمک به سالمند برای برخاستن از تخت، انتقال او از تخت به صندلی یا ویلچر، حمام کردن، لباس پوشاندن و برای برخی از سالمندان تعویض پوشک، غذا دادن به آنان و برای عده‌ای که قادر به تغذیه از راه دهان نیستند، تغذیه با لوله (گاواژ) و انجام سایر امور روزمره، می‌تواند فشار زیادی بر بدن فرد مراقب وارد کند. از سوی دیگر، مراقبت از سالمندان مبتلا به اختلالات شناختی یا بیماری‌های مزمن، فشار روانی بر شخص مراقب را دوچندان می‌کند.

• بیمه؛ حلقه مفقوده امنیت شغلی مراقبان سالمندان

بیمه برای مراقب سالمند فقط به معنای پرداخت هزینه درمان نیست. بیمه می‌تواند به معنای برخورداری از حمایت در برابر بیماری، حادثه، ازکارافتادگی و در بلندمدت بازنشستگی باشد. در مورد نیروی کاری که ساعت‌های طولانی به جابه‌جایی و مراقبت فیزیکی از سالمند می‌پردازد، نبود پوشش بیمه‌ای می‌تواند خطر اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.

طیبه 53 سال دارد و چند سالی است که به سرطان مبتلا شده است. حدود یک سالی است که شغل مراقبت از سالمند را برعهده گرفته است تا بتواند از پس هزینه‌های شیمی‌درمانی خود بربیاید. او از سختی‌های این کار در کنار مشکلات بیماری خود می‌گوید: «از یک خانم 81 ساله نگهداری می‌کنم که توان بلند شدن ندارد. مدام ناله می‌کند و باید یا جابه‌جایش کنم، به او غذا بدهم، پوشکش را عوض کنم، داروهایش را بدهم، برایش غذا درست کنم و به امور خانه رسیدگی کنم. این درحالیست که خودم به دلیل شیمی‌درمانی، به شدت ضعف دارم و گاهی توان بلند شدن از جا را هم ندارم، اما باید به شغلم برسم، چون به درآمدش برای تأمین هزینه‌های شیمی‌درمانی نیاز دارم.» طیبه متأسفانه بیمه درمانی ندارد و کارفرمایش هم حاضر به بیمه کردن او نیست.

از مجید رحمتی، عضو هیات مدیره «کانون شوراهای اسلامی کار استان تهران» در مورد اینکه آیا مراقبان سالمندان هم شامل قانون کار می‌شوند، می‌پرسم. او می‌گوید:«بله، مراقبان سالمندان هم جزو مشمولان و تابع قانون کار بوده، کارگر حساب می‌شوند. در واقع از آنجایی که معمولاً مراقبان سالمندان از طریق یک مؤسسه استخدام می‌شوند، می‌بایستی مثل یک کارگر که توسط یک مقاطعه‌کننده استخدام می‌شود، با آنان برخورد شود. به عبارتی مؤسسه در مقابل آنها مسئول است و طبق قانون کار باید این افراد بیمه شده، مثل تمام کارگرها از حمایت‌های قانونی قانون کار و بحث بیمه تأمین اجتماعی باید بتوانند استفاده کنند.»

1. وضعیت بیمه مراقبان سالمندان در بازار کار

با بررسی و تماس آگهی‌های استخدام پرستار (مراقب) سالمندان در یکی از وب‌سایت‌های پرمخاطب استخدام، متوجه می‌شوم که در قسمت شرایط بیمه اغلب آنها نوشته شده که «بیمه ندارد». با برخی از آگهی‌دهنده‌ها که در آگهی‌شان در مورد وضعیت بیمه اشاره‌ای نشده، تماس می‌گیرم. آنها یا مؤسسات ارائه خدمات پرستاری به سالمندان هستند یا افرادی که به طور مستقل مایل به استخدام شخصی برای مراقبت از سالمندان‌شان هستند. جواب این است: بیمه نداریم!

با خانم «ن» که مدیر یکی از مؤسسات ارائه مراقبت‌های پرستاری است، تماس می‌گیرم. او به صراحت می‌گوید:«نه ما و نه مؤسسات دیگر، مراقبان سالمندان را بیمه نمی‌کنیم. حتی کارفرماها هم مراقبان و پرستاران خانگی را استخدام نمی‌کنند. این افراد می‌بایست خودشان نسبت به بیمه خود به صورت خویش‌فرما اقدام کنند.»

وی ادامه می‌دهد:«اغلب افرادی که با مؤسسه ما کار می‌کنند، همزمان مدارک خود را به حدود ده مؤسسه دیگر استخدام مراقبان و پرستار خانگی هم داده‌اند. آنها مدام با این مؤسسات در تماس هستند و به محض آنکه یکی از این مؤسسات برایشان کاری پیدا کند، به سراغ آن کار رفته و پس از مدتی که کاری نداشته باشند، دوباره به ما پیام می‌دهند که برایشان کار پیدا کنیم. با این حساب نمی‌توان این افراد را که مدام بین چندین مؤسسه ارائه خدمات پرستاری در رفت‌وآمدند، بیمه کرد.»

از این مدیر در مورد قراردادهای بلندمدت و امکان بیمه کردن افراد در این قبیل قراردادها می‌پرسم. او می‌گوید: «طولانی‌ترین مدت قرارداد همه مؤسسات با مراقبان سالمندان شش ماه است.» او دلیل این مساله را تغییر رقم دستمزد این افراد می‌داند.

• مراقبت از سالمندان از لحاظ قانون کار جزو مشاغل سخت محسوب می‌شود؟

به غیر از آسیب‌های جسمی که شخص مراقب از سالمند ممکن است متحمل شود، مراقبت از سالمند، به‌ویژه سالمندی که بیماری مزمن، ناتوانی حرکتی یا اختلالات شناختی دارد، می‌تواند از نظر روانی نیز فرساینده باشد. مراقب ممکن است با بی‌قراری، پرخاشگری، بی‌خوابی یا وابستگی شدید سالمند مواجه شود. در مواردی نیز مرگ سالمندی که مراقب برای مدت طولانی از او نگهداری کرده است، می‌تواند برای مراقب تجربه‌ای عاطفی و سنگین باشد. اگر این فشار با ساعات کار طولانی، درآمد پایین و نبود امنیت شغلی هم همراه شود، احتمال فرسودگی شغلی افزایش می‌یابد.

• اهمیت توجه به سلامت روان مراقبان  سالمندان

  سلامت روان مراقب سالمند از آنجا بسیار حایز  اهمیت است  که با  کیفیت مراقبت از سالمند گره خورده است. به عبارتی دیگر  توان جسمی و روانی  شخص مراقب تا حد زیادی به  سلامت روان وی وابسته است.

مجید رحمتی با اشاره به اینکه مراقبت از سالمندان از لحاظ قانون کار جزو مشاغل سخت محسوب می‌شود، می‌گوید: « مطالبات صنفی مراقبانی که در خانه‌های سالمندان کار می‌کنند، مانند بیمه قابل پیگیری است.چون چنین مشاغلی از لحاظ قانونی توسط وزارت بهداشت و ادارات کار قابل رصد کردن است. اما زمانی که بحث مراقبت در داخل منزل مطرح می‌شود، اثبات سختی کار مراقب سالمند دشوار می‌شود.»

وی ادامه می دهد:« همان طور که می‌دانیم، مراقبان سالمندان از لحاظ نوع کارشان درجه‌بندی متفاوت دارند. برای مثال برخی از سالمندان از لحاظ انجام کارهای روزمره توانمند هستند و نقش فرد مراقب، بیشتر همراهی با سالمند است. یعنی مراقب مانند یک همدم در کنار سالمند قرار می‌گیرد. اما بعضی از سالمندان از انجام امور روزمره خود ناتوانند. مثلاً قادر به دستشویی رفتن یا استحمام و حتی غذا خوردن نیستند.  بنابراین مراقب حرفه‌ای سالمند می‌بایست او را از جا بلند کند. در اینجا بحث سختی کار پیش می‌آید که قابل اثبات است. در چنین شرایطی اگر مراقب در خانه سالمندان به فعالیت مشغول باشد یا در قالب مؤسسات ارائه خدمات پرستاری فعالیت کند، اثبات سختی کار برایش راحت‌تر خواهد بود.»

• دستمزد مراقبان سالمندان با میزان مسئولیت آنها تناسب دارد؟

پاسخ به این پرسش بدون داشتن داده‌های رسمی درباره دستمزد این گروه دشوار است. اما در بازار غیررسمی مراقبت در منزل، عواملی مانند شهر محل کار، ساعات حضور، شب‌کاری، میزان ناتوانی سالمند، نیاز به جابه‌جایی فیزیکی و مهارت مراقب می‌تواند بر دستمزد تأثیر بگذارد.

خانم «ن»، مدیر یک مؤسسه ارائه خدمات مراقبت سالمندان، می‌گوید: «اگرچه کار مراقبان سالمند تا حدی دشوار است و آنان معمولاً تا سنین میانسالی بیشتر قادر به کار کردن نیستند، اما حداقل دستمزد این گروه برای یک کار تمام وقت، ماهانه 35 میلیون تومان است. حال اگر این رقم را با حداقل دستمزد تعیین شده برای سال 1405 که رقمی حدود 17 میلیون تومان است، مقایسه کنیم، متوجه تفاوت می‌شویم. به عبارتی در حالی که فردی با تحصیلات و تخصص ماهانه تنها 17 میلیون تومان حقوق می‌گیرد که مراقبان سالمندان که تحصیلات و تخصص خاصی هم ندارند، حقوق‌شان ماهیانه 35 میلیون تومان است که با محاسبه هزینه‌های خورد و خوراک شخص مراقب که بر عهده خانواده سالمند است، به رقمی حدود 70 میلیون تومان می‌رسد. با این حساب منطقی است که بیمه این افراد برعهده خودشان باشد.»

• اگر مراقب سالمند خودش بیمار شود، چه کسی از او حمایت خواهد کرد؟

مراقبت فیزیکی از سالمند می‌تواند با بلند کردن، کشیدن یا انتقال وزن بدن او همراه باشد. در چنین شرایطی، کمر، شانه، گردن و زانو از بخش‌هایی هستند که ممکن است تحت فشار قرار گیرند. اما مسئله فقط آسیب جسمی نیست. مراقب ممکن است ساعت‌های طولانی کار کند، خواب منظم نداشته باشد یا در شیفت‌های شب فعالیت کند. اگر مراقب به دلیل آسیب جسمی نتواند به کار خود ادامه دهد، در شرایطی که قرارداد و حمایت اجتماعی کافی ندارد، ممکن است همزمان با از دست دادن سلامت، درآمد خود را نیز از دست بدهد. این همان نقطه‌ای است که سلامت شغلی با وضعیت اقتصادی مراقب پیوند می‌خورد.

توران زنی 60 ساله است که از طریق یکی از مؤسسات ارائه‌دهنده خدمات پرستاری برای نگهداری از مرد سالخورده‌ای انتخاب شده است. او می‌گوید: «مؤسسه در ابتدا با من شرط کرد که امکان بیمه کردن من را ندارد و گفتند اگر بیمه می‌خواهی از خانواده‌ای که قرار است از سالمندشان نگهداری کنی، بخواه که تو را بیمه کنند.»

او ادامه می‌دهد: «به دلیل بالا رفتن اجاره‌ها دیگر قادر به پرداخت اجاره خانه نبودم و چون جایی را هم برای زندگی کردن نداشتم، شرایط مؤسسه را قبول کردم. اما آن خانواده نه تنها شرایط بیمه را نپذیرفتند که به جای نگهداری از یک سالمند، ناگزیر شدم از همسر آن مرد سالخورده هم نگهداری کنم با همان حقوقی که از اول برای نگهداری از مرد سالمند قبول کرده بودم، نه چیزی اضافه‌تر.»

توران با ناراحتی ادامه می‌دهد:«به دلیل جابه‌جایی دو سالمند دچار افتادگی رحم شدم و نیاز به جراحی پیدا کردم. ولی چون بیمه‌ای نداشتم و آن خانواده هم هزینه‌های عمل را تقبل نکردند، از همان درآمد ناچیزم مجبور شدم که هزینه‌های عمل را پرداخت کنم.»

• حقوق مراقبان سالمندان؛ ایران چه تفاوتی با بریتانیا دارد؟

اگرچه طبق قوانین ایران، مراقبان حرفه‌ای سالمندان تابع قانون کار محسوب می‌شوند، اما بسیاری از این مراقبان از ترس از دست دادن شغل از پیگیری حقوق قانونی خود صرف نظر می‌کنند. نبود تعریف مشخص از کارفرما (مؤسسه اعزام مراقبان حرفه‌ای یا خانواده‌ای که قرار است از سالمندشان نگهداری شود) و نبود سیستم نظارتی بر این مراقبان از خلأهای قانونی ایران به شمار می‌رود.

در بریتانیا اگر خانواده‌ای مستقیماً فردی را برای مراقبت شخصی از سالمند استخدام کند، در بسیاری از موارد از نظر قانون، کارفرمای او محسوب می‌شود. دولت بریتانیا تصریح کرده است که فردی که مستقیماً یک مراقب یا دستیار شخصی را استخدام می‌کند، مسئولیت‌های کارفرمایی دارد؛ از جمله فراهم کردن قرارداد کاری، فیش حقوقی و پرداخت حداقل دستمزد.

این تجربه برای ایران از این جهت قابل توجه است که وقتی مراقب در خانه شخص سالمند کار می‌کند، خصوصی بودن محل کار لزوماً به معنای خارج بودن رابطه کاری از نظام حقوق کار نیست.

• مراقبت از مراقبان سالمندان، بخشی از نظام مراقبت از سالمندان

در مواقعی به دلیل فشارهای کاری ممکن است فرد مراقب خود دچار آسیب‌هایی بشود. در صورت آنکه فرد مشمول قانون تأمین اجتماعی یا قانون کار باشد، می‌تواند از حمایت‌های قانونی خود استفاده کند.

مجید رحمتی با اشاره به اینکه بحث حمایت از مراقبان سالمندان و داشتن بیمه و امنیت شغلی هم به نفع مراقب و هم سالمند است، می‌گوید: «وقتی مراقب از لحاظ شغلی احساس حمایت‌های لازم را داشته باشد، قطعاً از لحاظ روانی در شرایط بهتری قرار داشته، خدمات بهتری به سالمند ارائه می‌دهد که این امر بر افزایش کیفیت ارائه خدمات تأثیر بهتری خواهد داشت. برعکس اگر فرد مراقب سالمند خود امنیت شغلی مناسبی نداشته باشد، برای مثال بیمه نباشد و هر لحظه دغدغه این مساله را داشته باشد که در صورتی که برایش اتفاقی بیفتد از هیچ یک از حمایت قانونی برخوردار نخواهد بود، این امر به طور قطع بر کیفیت خدماتی که به آن سالمند ارائه می‌دهد، تأثیر منفی خواهد داشت. بنابراین منطقی به نظر می‌رسد که مراقبان سالمند برای ارائه خدمات بهتر از سوی کارفرما زیر پوشش بیمه قرار گیرند.»

در یک جمع‌بندی باید گفت: جمعیت سالمند به مراقبت نیاز دارد؛ اما مراقبت پایدار بدون نیروی انسانی سالم و برخوردار از امنیت شغلی امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، حمایت از مراقبان سالمندان را نباید هزینه‌ای اضافی تلقی کرد. این حمایت بخشی از سرمایه‌گذاری برای آینده نظام مراقبت از سالمندان به شمار می‌رود.

نویسنده   و گزارشگر: بنفشه   پورناجی

با حمایت،  گروه رسانه ای پیام سازان