تاثیر هوای گرم بر قلب؛ خطری که نباید نادیده گرفت

تاثیر هوای گرم بر قلب موضوعی است که با افزایش دمای هوا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بسیاری تصور می‌کنند قلب فقط در روزهای سرد یا هنگام فعالیت‌های سنگین تحت فشار قرار می‌گیرد، اما گرمای شدید نیز می‌تواند، بار کاری قلب را افزایش دهد و سلامت افراد، به‌ویژه سالمندان و بیماران قلبی را به خطر بیندازد. یک زن ۶۸ ساله مبتلا به بیماری قلبی در این باره می‌گوید:«هر بار که هوا گرم می‌شود، احساس تپش قلب و ضعف می‌کنم. تصور می‌کردم مشکل از فشار خونم است، اما پزشکم گفت، کم‌آبی بدن و گرما هم می‌تواند، قلبم را تحت فشار قرار دهد.»

متخصصان نیز هشدار می‌دهند که افزایش دمای هوا فقط باعث احساس گرما یا تعریق بیشتر نمی‌شود، بلکه می‌تواند، عملکرد سیستم قلبی ـ عروقی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

تاثیر هوای گرم بر قلب؛ مطالعات علمی چه می‌گویند؟

مطالعات سازمان جهانی بهداشت درباره سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ نشان می‌دهد، سالانه حدود ۴۸۹ هزار نفر در جهان بر اثر پیامدهای ناشی از گرما جان خود را از دست می‌دهند. بخش قابل توجهی از این مرگ‌ها به بیماری‌های قلبی ـ عروقی مربوط است.

همچنین مطالعه‌ای که داده‌های ۵۶۷ شهر در ۲۷ کشور را بررسی کرده و نتایج آن در مجله علمی Circulation منتشر شده است، نشان می‌دهد روزهای بسیار گرم با افزایش خطر مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی ـ عروقی، بیماری ایسکمیک قلب (کاهش خون‌رسانی به عضله قلب)، سکته مغزی و نارسایی قلبی ارتباط دارد. بر اساس این پژوهش، به ازای هر هزار مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی ـ عروقی، ۲.۲ مرگ اضافی با روزهای بسیار گرم مرتبط بوده است. این رقم در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی به ۲.۶ مرگ اضافی به ازای هر هزار مرگ می‌رسد.

هرچند آمار مستقیمی از مرگ‌های قلبی ناشی از گرما در ایران منتشر نشده است، اما متخصصان معتقدند، بیماران قلبی ایرانی نیز از آثار گرمای شدید مصون نیستند؛ به‌ویژه در سال‌هایی که کشور با موج‌های گرمای طولانی‌مدت روبه‌رو می‌شود.

هوای گرم چگونه قلب را تحت فشار قرار می‌دهد؟

گرمای شدید چگونه می‌تواند فشار مضاعفی بر قلب وارد کند؟ چرا سالمندان، بیماران قلبی و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند؟ دکتر فرح نقاش‌زاده، فلوشیپ نارسایی قلب و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، در پاسخ به این پرسش می‌گوید:

«گرمای تابستان می‌تواند، آثار قابل توجهی بر بدن انسان، به‌ویژه سیستم قلبی ـ عروقی، داشته باشد. هر سال تعداد زیادی از افراد در اثر مواجهه با گرمای شدید دچار بیماری یا عوارض جدی می‌شوند؛ عوارضی که در بسیاری از موارد با رعایت توصیه‌های پزشکی قابل پیشگیری است.»

دکتر فرح نقاش زاده-فلوشیپ نارسایی قلب و پیوند

اما دلیل این موضوع چیست؟ بدن انسان همواره تلاش می‌کند، دمای داخلی خود را در حدود ۳۷ درجه سانتی‌گراد حفظ کند. زمانی که دمای محیط افزایش می‌یابد، رگ‌های خونی پوست گشاد می‌شوند تا خون بیشتری به سطح پوست برسد و گرمای بدن از طریق تعریق و تبخیر دفع شود.

دکتر نقاش‌زاده در این باره توضیح می‌دهد:

«در هوای گرم، قلب باید با شدت بیشتری فعالیت کند تا خون بیشتری به سمت پوست پمپاژ شود و بدن بتواند از طریق تعریق خنک شود. در نتیجه، ضربان قلب افزایش پیدا می‌کند و قلب انرژی بیشتری مصرف می‌کند. این افزایش بار کاری در افراد سالم معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در سالمندان و بیماران قلبی می‌تواند، خطرناک باشد.»

به گفته این پزشک متخصص، تاثیر هوای گرم بر قلب تنها به افزایش ضربان قلب محدود نمی‌شود، بلکه کاهش حجم خون، افت فشار خون و افزایش نیاز قلب به اکسیژن نیز از دیگر پیامدهای گرمای شدید است.

کم‌آبی بدن چگونه تاثیر هوای گرم بر قلب را تشدید می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین پیامدهای تاثیر هوای گرم بر قلب، از دست رفتن آب بدن بر اثر تعریق است. در روزهای بسیار گرم، حتی اگر فرد فعالیت بدنی سنگینی انجام ندهد، قلب برای حفظ دمای طبیعی بدن ناچار است با شدت بیشتری کار کند. در افراد سالم، افزایش ضربان قلب معمولاً موقتی است و پس از خنک شدن بدن به حالت طبیعی بازمی‌گردد. اما در افرادی که به بیماری عروق کرونر، نارسایی قلبی یا سایر بیماری‌های قلبی مبتلا هستند، این افزایش بار کاری می‌تواند مشکلات جدی ایجاد کند.

تعریق شدید باعث کاهش آب و الکترولیت‌های بدن می‌شود. اگر این مایعات به‌موقع جبران نشوند، حجم خون کاهش می‌یابد و خون غلیظ‌تر می‌شود. در نتیجه، قلب برای پمپاژ خون باید انرژی بیشتری مصرف کند. این وضعیت می‌تواند با افت فشار خون، سرگیجه، ضعف، تپش قلب و در موارد شدید، تشدید بیماری‌های قلبی همراه باشد.

متخصصان تأکید می‌کنند، کم‌آبی بدن یکی از مهم‌ترین عواملی است که تاثیر هوای گرم بر قلب را تشدید می‌کند و به همین دلیل نوشیدن مایعات کافی، به‌ویژه برای افراد پرخطر، اهمیت زیادی دارد.

تاثیر هوای گرم بر قلب؛ چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

گرچه گرمای شدید می‌تواند سلامت همه افراد را تحت تأثیر قرار دهد، اما برخی گروه‌ها بیش از دیگران در معرض عوارض قلبی ناشی از افزایش دمای هوا قرار دارند. دکتر فرح نقاش‌زاده در این باره می‌گوید:

«سیستم قلبی ـ عروقی این گروه‌ها در مواجهه با گرمای شدید بیشتر در معرض خطر است: افراد بالای ۶۵ سال، نوزادان و کودکان، بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، افراد دارای تنگی عروق کرونر، مبتلایان به فشار خون کنترل‌نشده، بیماران دیابتی، افراد مبتلا به نارسایی کلیه، کسانی که داروهای مدر (ادرارآور) مصرف می‌کنند و همچنین کارگران و ورزشکارانی که در محیط‌های باز فعالیت دارند.»

به گفته این متخصص، در این افراد توانایی بدن برای سازگاری با گرمای شدید کاهش می‌یابد و قلب برای حفظ تعادل دمای بدن تحت فشار بیشتری قرار می‌گیرد.

چرا سالمندان بیشتر از دیگران در معرض خطر قرار دارند؟

سالمندان یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در برابر تاثیر هوای گرم بر قلب هستند. با افزایش سن، توانایی بدن برای تنظیم دمای داخلی کاهش پیدا می‌کند و احساس تشنگی نیز ممکن است کمتر از گذشته باشد. در نتیجه، احتمال کم‌آبی بدن در این افراد افزایش می‌یابد. از سوی دیگر، بسیاری از سالمندان به بیماری‌هایی مانند فشار خون بالا، نارسایی قلبی، دیابت یا بیماری‌های کلیوی مبتلا هستند و داروهای متعددی مصرف می‌کنند. مجموعه این عوامل باعث می‌شود بدن آنها در روزهای بسیار گرم انعطاف‌پذیری کمتری داشته باشد و خطر بروز عوارض قلبی افزایش یابد.

متخصصان توصیه می‌کنند سالمندان در ساعات اوج گرما از خانه خارج نشوند، مایعات کافی مصرف کنند و در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه، تپش قلب یا سرگیجه، بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنند.

علائم قلبی ناشی از گرمازدگی را جدی بگیرید

تاثیر هوای گرم بر قلب ممکن است در ابتدا با علائم خفیفی ظاهر شود، اما در صورت ادامه قرار گرفتن در معرض گرما، این علائم می‌تواند به وضعیت‌های خطرناک تبدیل شوند. دکتر نقاش‌زاده درباره این علائم می‌گوید:

«در مواجهه با گرمای زیاد، ابتدا علائمی مانند تعریق شدید، تشنگی، ضعف، خستگی، سرگیجه، گرفتگی عضلات، تهوع، سردرد و تپش قلب ایجاد می‌شود. اگر گرمازدگی شدید شود، فرد ممکن است دچار اختلال هوشیاری، اختلال در تکلم، بیهوشی، افزایش شدید ضربان قلب، آریتمی، تشنج و حتی نارسایی تنفسی شود.»

وی درباره عوارض گرما برای بیماران قلبی نیز می‌افزاید:

«در افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی ـ عروقی، گرمای شدید می‌تواند، باعث افزایش ضربان قلب، افت شدید فشار خون بر اثر کم‌آبی، کاهش خون‌رسانی به عضله قلب، تشدید درد قفسه سینه، بدتر شدن علائم نارسایی قلبی، ایجاد آریتمی‌های خطرناک و افزایش احتمال تشکیل لخته خون به دلیل غلیظ شدن خون شود.»

به گفته متخصصان، بروز درد قفسه سینه، تنگی نفس، تپش قلب شدید، بیهوشی یا اختلال در سطح هوشیاری در روزهای گرم، از علائم هشداردهنده‌ای هستند که نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارند.

داروهای قلبی در روزهای گرم؛ چرا نباید خودسرانه تغییر کنند؟

در روزهای گرم سال، بسیاری از بیماران قلبی تصور می‌کنند ممکن است لازم باشد مقدار مصرف داروهای خود را تغییر دهند یا برخی داروها را قطع کنند؛ اما متخصصان هشدار می‌دهند که قطع یا تغییر خودسرانه داروهای قلبی در هوای گرم می‌تواند، خطرناک باشد.

برخی داروهای قلبی و داروهای مورد استفاده برای کنترل فشار خون، ممکن است بر میزان آب بدن، فشار خون یا توانایی بدن برای تنظیم دما اثر بگذارند. به همین دلیل، بیماران قلبی، به‌ویژه سالمندان و افراد مبتلا به نارسایی قلبی، باید در روزهای بسیار گرم درباره میزان مصرف مایعات یا احتمال نیاز به تغییر دوز داروها با پزشک خود مشورت کنند. دکتر نقاش‌زاده در این زمینه می‌گوید:

«مصرف بعضی از داروها در زمان مواجهه با گرمای شدید ممکن است احتمال وقوع مشکلات را افزایش دهد. داروهایی مانند داروهای مدر (ادرارآور)، برخی داروهای کاهش‌دهنده فشار خون مرکزی و داروهای ضدافسردگی می‌توانند بر واکنش بدن به گرما تأثیر بگذارند.»

داروهای مدر با افزایش دفع آب و نمک از بدن، ممکن است در شرایط گرمای شدید خطر کم‌آبی را افزایش دهند. از سوی دیگر، کاهش بیش از حد فشار خون در اثر ترکیب گرما، تعریق و مصرف برخی داروها می‌تواند، باعث ضعف، سرگیجه یا حتی زمین خوردن سالمندان شود. با این حال، متخصصان تأکید می‌کنند که این موضوع به معنی قطع مصرف داروها نیست. بیماران باید داروهای خود را طبق دستور پزشک مصرف کنند و در صورت مشاهده علائمی مانند ضعف شدید، سرگیجه، افت فشار خون یا تغییر در وضعیت عمومی، با پزشک خود مشورت کنند.

آیا هوای گرم و شرجی خطر بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهد؟

بسیاری از افراد تصور می‌کنند، تنها افزایش دما عامل خطر برای قلب است، اما ترکیب گرما و رطوبت بالا نیز می‌تواند، فشار بیشتری به سیستم قلبی ـ عروقی وارد کند. در مناطق ساحلی که هوا گرم و مرطوب است، بدن برای خنک شدن با مشکل بیشتری روبه‌رو می‌شود. دلیل آن این است که رطوبت بالا، تبخیر عرق از سطح پوست را کاهش می‌دهد و در نتیجه بدن نمی‌تواند به‌خوبی گرمای اضافی را دفع کند.در چنین شرایطی، قلب باید خون بیشتری را به سطح پوست منتقل کند تا فرآیند خنک شدن بدن انجام شود. این افزایش فعالیت قلب می‌تواند برای افراد سالمند و بیماران قلبی مشکل‌ساز باشد.

دکتر نقاش‌زاده درباره اثر هوای گرم و مرطوب بر بیماران قلبی می‌گوید:

«در شهرهای ساحلی که رطوبت بالایی دارند، بدن نمی‌تواند، به‌طور مؤثر از طریق تعریق گرمای خود را کاهش دهد. در این شرایط، برون‌ده قلبی ممکن است دو تا چهار برابر حالت طبیعی افزایش پیدا کند. این مسئله فشار بیشتری بر قلب وارد می‌کند و می‌تواند بیماری‌های قلبی را تشدید کند.»

به گفته این متخصص، بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، تنگی عروق کرونر، بیماری‌های دریچه‌ای قلب، فشار خون ریوی و همچنین سالمندان، در شرایط آب‌وهوایی گرم و مرطوب آسیب‌پذیری بیشتری دارند.

تجربه یک خانواده؛ وقتی تغییر آب‌وهوا برای بیمار قلبی خطرساز شد

یک شهروند که پدر ۷۸ ساله‌اش سابقه بیماری قلبی دارد، درباره تجربه خود می‌گوید:«ما در تهران زندگی می‌کنیم. پدرم به دلیل مشکل قلبی با توصیه پزشک عمل جراحی انجام داد. بعد از مدتی برای تغییر روحیه‌اش او را به یکی از شهرهای شمالی کشور بردیم. فکر می‌کردیم، هوای شمال برای او بهتر است، اما بعد از مدتی حالش بد شد و مجبور شدیم او را به اورژانس منتقل کنیم.»

این تجربه نشان می‌دهد که برای بیماران قلبی، تنها پاکی هوا یا زیبایی محیط اهمیت ندارد؛ بلکه شرایط اقلیمی مانند دما و رطوبت نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

ورزش در هوای گرم چه تاثیری بر قلب دارد؟

ورزش منظم یکی از عوامل مهم حفظ سلامت قلب است، اما انجام فعالیت‌های شدید در هوای بسیار گرم می‌تواند، شرایط متفاوتی ایجاد کند. حتی افرادی که بیماری قلبی ندارند، در گرمای شدید ممکن است با فشار بیشتری بر سیستم قلبی ـ عروقی مواجه شوند.

دکتر نقاش‌زاده در این باره می‌گوید:

«فعالیت و ورزش در هوای خیلی گرم می‌تواند، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به سیستم قلبی ـ عروقی وارد کند. همان میزان ورزشی که در شرایط معمولی برای بدن مفید است، در گرمای زیاد ممکن است خطرناک باشد.»

در محیط گرم، قلب هم‌زمان باید دو وظیفه را انجام دهد: رساندن خون کافی به عضلات در حال فعالیت و کمک به دفع گرمای بدن. وقتی ورزش و گرما با هم ترکیب می‌شوند، نیاز بدن به گردش خون افزایش می‌یابد و احتمال کم‌آبی، افت فشار خون، تپش قلب، آریتمی، درد قفسه سینه و تنگی نفس بیشتر می‌شود.