پیشگیری از خودکشی؛ چرا نجات یافتن پایان بحران نیست؟
توسط: سخنگوی انجمن علمی روانپزشکان ایران، درباره حمایت از نجاتیافتگان، نقش خانواده و ضرورت مراقبت پس از بحران توضیح میدهد:
گروه رسانهای پیامسازان: سالانه ۱۰ تا ۱۵ برابر تعداد جانباختگان بر اثر خودکشی، افرادی هستند که پس از اقدام به خودکشی زنده میمانند. از سوی دیگر، برخی افراد نیز بدون اقدام، افکار خودکشی را تجربه میکنند. این آمارهای غیررسمی نشان میدهد که باید خودکشی را به عنوان یک مسئله مهم در حوزه سلامت عمومی جدی گرفت. بخش قابل توجهی از مطالب رسانهای درباره خودکشی، بر جانباختگان و عوامل اجتماعی و اقتصادی مرتبط با این پدیده تمرکز دارد. اما پیشگیری از خودکشی تنها به جلوگیری از یک اقدام محدود نمیشود. مراقبت از افرادی که از اقدام به خودکشی نجات یافتهاند، حمایت از خانواده و پیشگیری از تکرار اقدام نیز بخش مهمی از این فرایند است.
بنفشه پورناجی به مناسبت 10 سپتامبر(19 شهریور) «روز جهانی پیشگیری از خودکشی» در مصاحبه ای با دکتر امیرحسین جلالی ندوشن، روانپزشک اجتماعی و سخنگوی انجمن علمی روانپزشکان ایران، چالشهای نجاتیافتگان از خودکشی، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان، نقش خانواده، ضرورت حمایتهای تخصصی و جایگاه نهادهای اجتماعی در پیشگیری از خودکشی را مطرح کرده است که در ادامه این متن آن را می خوانیم.
-
مهمترین چالش نجاتیافتگان از خودکشی چیست؟
اقدام به خودکشی نشاندهنده یک رنج عمیق روانی، بنبست هیجانی یا فروپاشی موقت ظرفیتهای مقابلهای فرد است. نباید فراموش کنیم که نجاتیافتگی نشاندهنده پایان بحران نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای پرخطر است که به مراقبت دقیق، مستمر و چندوجهی نیاز دارد.خودکشی یک پدیده خطی و تکعلتی نیست. عوامل مختلفی میتوانند در شکلگیری آن نقش داشته باشند. بنابراین، پرداختن به خودکشی نخست به شناخت پیچیدگی این پدیده و سپس به واکنش متناسب با دلایل و پیامدهای آن نیاز دارد.
افراد نجاتیافته از اقدام به خودکشی از آسیبپذیرترین گروههای دریافتکننده خدمات سلامت روان هستند. از سوی دیگر، خودکشی صرفاً یک رویداد فردی نیست و پیامدهای روانی و اجتماعی جدی برای اطرافیان فرد دارد. به همین دلیل، امروزه خودکشی در جامعه ما و بسیاری از جوامع دیگر به عنوان یک مسئله سلامت عمومی در نظر گرفته میشود که به برنامهریزی کلان ملی نیاز دارد.
-
اقدام به خودکشی چه تأثیری بر خانواده دارد؟
وقتی خودکشی در یک خانواده رخ میدهد، مسئله تنها به فردی که اقدام کرده محدود نمیشود. این اتفاق میتواند تعادل هیجانی خانواده را برهم بزند.اعضای خانواده ممکن است همزمان احساس شوک، ترس، خشم، گناه، سردرگمی و انکار داشته باشند. خانواده از یک سو تصور میکند مراقبتهای لازم را از فرد انجام نداده و از سوی دیگر ممکن است از اقدام او عصبانی باشد. این احساسات متناقض نشان میدهد که خانواده نیز به حمایت و شناخت کافی از شرایط فرد نجاتیافته نیاز دارد. همزمانی این هیجانات میتواند اعضای خانواده را از نظر روانی در وضعیت شکنندهای قرار دهد.
-
واکنش خانواده پس از اقدام به خودکشی چگونه شکل میگیرد؟
وقوع خودکشی در یک خانواده میتواند، مانند یک رویداد آسیبزا عمل کند و بر برداشت و رفتار اعضای خانواده اثر بگذارد. خانواده ممکن است، پس از چنین اتفاقی بیش از گذشته محتاط، گوشبهزنگ، شکاک یا ترسو شود. این وضعیت میتواند، میزان ترس و برانگیختگی اعضای خانواده را افزایش دهد. به همین دلیل، وضعیت روانی کسانی که قرار است از فرد نجاتیافته مراقبت کنند، اهمیت زیادی دارد. ذهنیت اعضای خانواده نیز از این حادثه آسیب دیده است و افراد در شرایط بحرانی ممکن است، نتوانند وضعیت را بهدرستی پردازش کنند.
در چنین شرایطی ممکن است، خانواده به سمت کنترل شدید فرد برود. مراقبتهایی که از سر نگرانی انجام میشوند، گاهی بیش از اندازه لازم هستند و میتواند، مشکلات تازهای ایجاد کنند.
-
مراقبت افراطی چگونه میتواند فشار روانی را افزایش دهد؟
اطرافیان ممکن است، دائماً درباره رفتار و وضعیت فرد نجاتیافته نگران باشند و هر رفتار او را نشانهای از بازگشت بحران تلقی کنند. این کنترلهای افراطی معمولاً با نیت محافظت از فرد انجام میشود و نگرانی والدین نیز قابل درک است. با این حال، چنین رفتاری میتواند، فشار روانی فرد را افزایش دهد.
فرد نجاتیافته پس از اقدام ممکن است، همچنان با وضعیت هیجانی دشواری روبهرو باشد و پیش از آن نیز با مشکلاتی مواجه بوده باشد. بنابراین خانواده باید میان حمایت و کنترل آسیبزا تفاوت قائل شود.
-
آیا مراقبت بیشتر میتواند از تکرار خودکشی جلوگیری کند؟
مراقبت به تنهایی الزاماً نمیتواند از تکرار اقدام جلوگیری کند. حتی در محیطهای درمانی نیز پیشگیری از خودکشی به مراقبتهای مستمر و چندوجهی نیاز دارد.دقت و مراقبت بیش از اندازه، بهویژه در شرایط شکننده نوجوانی، ممکن است به جای حل مسئله، شرایط را پیچیدهتر کند. بنابراین، پیشگیری از خودکشی تنها با افزایش کنترل امکانپذیر نیست. حمایت تخصصی، شناخت عوامل خطر، ارتباط مناسب با فرد و ایجاد شرایط مناسب برای ادامه زندگی نیز اهمیت دارد.
-
خانواده با فرد نجاتیافته چگونه رفتار کند؟
در ساعتها و روزهای پس از اقدام، تمرکز اصلی باید بر ایجاد احساس امنیت روانی و کاهش فشار هیجانی باشد. فردی که اقدام به خودکشی کرده، علاوه بر مشکلاتی که پیش از بحران داشته است، ممکن است، پس از آن با احساساتی مانند شرم، گناه و ترس از قضاوت دیگران مواجه شود. در چنین شرایطی، خانواده نیز ممکن است، وضعیت شکنندهای داشته باشد. بنابراین باید از بزرگنمایی مسئله، کوچک جلوه دادن آن و قضاوت اخلاقی درباره فرد پرهیز کرد. در عین حال، نباید مسئله را بیاهمیت تلقی کرد یا آن را صرفاً یک رفتار تکانشی دانست. واکنش مناسب خانواده نیازمند آگاهی و آموزش است.
-
چگونه میتوان عوامل خطر خودکشی را شناسایی کرد؟
با وجود دستاوردهای دانش روانپزشکی، سلامت روان و علوم اجتماعی، ارزیابی خطر خودکشی همچنان موضوعی پیچیده است.فکر و ایده خودکشی در افراد مختلف شکلهای متفاوتی دارد و نحوه بروز آن نیز میتواند تغییر کند. بنابراین حتی متخصصان و بالینگران باتجربه نیز ممکن است، نتوانند، در همه موارد خطر را با دقت کافی تشخیص دهند.به همین دلیل، نمیتوان صرفاً بر اساس یک نشانه یا برداشت ساده درباره میزان خطر قضاوت کرد. ارزیابی تخصصی و توجه مستمر به وضعیت فرد اهمیت دارد.
-
آیا شدت اقدام، میزان خطر آینده را مشخص میکند؟
شدت یک اقدام میتواند، اطلاعاتی درباره وضعیت فرد در اختیار متخصصان قرار دهد، اما به تنهایی برای تعیین خطر آینده کافی نیست.بنابراین هر فردی که اقدام به خودکشی داشته است، بدون قضاوت درباره شدت اقدام، باید امکان دریافت مراقبتهای تخصصی را داشته باشد.این رویکرد یکی از اصول مهم در پیشگیری از خودکشی و جلوگیری از تکرار بحران است.
-
پنهانکاری خانوادهها چه پیامدهایی دارد؟
بسیاری از خانوادهها به دلیل نگرانی از آبرو و قضاوت دیگران، درباره اقدام به خودکشی سکوت میکنند.اما این پنهانکاری میتواند، فرد و خانواده را از شبکههای حمایتی محروم کند.در خانوادههای گسترده ایرانی، اعضایی مانند عمو، خاله، پدربزرگ، مادربزرگ و دوستان میتوانند، بخشی از شبکه حمایت اجتماعی باشند. پنهانکاری همچنین ممکن است پیگیریهای درمانی تخصصی را دشوار کند. خانوادهها در چنین شرایطی نباید تنها بمانند و باید از حمایت و آموزش مناسب برخوردار شوند.
-
چگونه میتوان امنیت روانی ایجاد کرد، بدون اینکه استقلال فرد از بین برود؟
خانواده باید تلاش کند با فرد گفتوگو کند و سوءتفاهمها را کاهش دهد. قضاوت نکردن و فرصت دادن به فرد نجاتیافته اهمیت زیادی دارد. اطرافیان بهتر است، برنامههایی را که برای فرد در نظر دارند با او در میان بگذارند تا به درک مشترکی برسند. فرد نجاتیافته نیز باید بتواند ناراحتیها و مشکلات خود را با خانواده مطرح کند.فرد نجاتیافته مانند هر انسان دیگری باید امکان بازگشت به زندگی را داشته باشد. او در عین حال به زمان و فرصت نیاز دارد و خانواده باید این موضوع را درک کند. اگر خانواده میخواهد، شرایط فرد بهتر شود، بهتر است به جای کنترل و فشار، به یک منبع حمایت پایدار تبدیل شود.
-
بازگشت نجاتیافتگان از خودکشی به کار و زندگی چگونه باید باشد؟
شرایط افراد مختلف یکسان نیست. ممکن است، روانپزشک برای فردی که به تازگی اقدام کرده، بستری شدن یا درمان تخصصی را ضروری بداند. در فردی که دچار افسردگی شدید است، نیز ابتدا باید بیماری زمینهای درمان شود. اما در شرایط دیگر، پس از ارزیابی تخصصی و اطمینان از وضعیت فرد، باید زمینه بازگشت او به زندگی مستقل فراهم شود.
گاهی تصور میشود، فرد پس از چنین اتفاقی باید برای مدتی طولانی از محیط کار، آموزش و جامعه فاصله بگیرد. در حالی که اگر شرایط مناسب باشد، فراهم کردن زمینه بازگشت فرد به کار، آموزش، روابط اجتماعی و زندگی مستقل اهمیت دارد. یکی از مشکلاتی که اطرافیان ممکن است، ناخواسته ایجاد کنند، قرار دادن فرد در موقعیت قربانی و سلب عاملیت از اوست. عاملیت به معنای توانایی تصمیمگیری برای خود است. بازیابی سلامت روان تا حدی به این موضوع وابسته است که فرد بتواند دوباره احساس کند توانایی فکر کردن، تصمیم گرفتن و اداره زندگی خود را دارد.
مراقبت افراطی و طولانیمدت ممکن است این پیام را به فرد منتقل کند که توانایی تصمیمگیری ندارد. به همین دلیل، حمایت باید با حفظ استقلال و عاملیت فرد همراه باشد.
-
تیم درمان چه نقشی در آموزش خانواده دارد؟
تیم درمان در پایان مراقبتهای اولیه، علائم هشدار را به صورت روشن و اختصاصی به خانواده آموزش میدهد. این آموزش میتواند به خانواده کمک کند که نسبت به هر رفتار فرد واکنش افراطی نشان ندهد. توضیح درباره خودکشی، آثار آن بر فرد و خانواده و نحوه مواجهه با این پدیده میتواند به برخورد واقعبینانهتر خانواده کمک کند. در کنار این آموزشها، باید خدمات مشاورهای در دسترس خانواده باشد تا در صورت ناتوانی در مدیریت شرایط، بتواند از حمایت تخصصی استفاده کند.
-
خدمات پیشگیری از خودکشی در ایران در چه وضعیتی قرار دارد؟
خدمات روانپزشکی در کشور به بخشهای مختلفی تقسیم میشود. وزارت بهداشت از طریق بیمارستانهای روانپزشکی و درمانگاههای وابسته به دانشگاههای علوم پزشکی، خدمات مرتبط با موارد حاد را ارائه میکند. این خدمات شامل مراقبتهای اورژانسی، بستری، درمان سرپایی و پیگیری برخی موارد پس از ترخیص است. بخشی از خدمات نیز در مراکز بهداشت ارائه میشود. در سالهای اخیر، با توجه بیشتر به موضوع خودکشی و تلاش نهادهای دولتی، دانشگاهها و انجمنهای علمی، دانش تخصصی در این زمینه افزایش یافته است.
با این حال، یکی از مسائل مهم، مراقبت پس از اقدام است. فرد و خانواده او به خدماتی نیاز دارند که به ترمیم شرایط روانی و اجتماعی و همچنین پیشگیری از تکرار خودکشی کمک کند. شناسایی نشانههای هشدار و حمایت از فرد در زمان افزایش خطر نیز اهمیت زیادی دارد. به گفته دکتر جلالی ندوشن، در این زمینه هنوز امکانات کافی توسعه نیافته است.
-
مسئولیت پیشگیری از خودکشی بر عهده دولت است یا سازمانهای مردمنهاد؟
خودکشی یک مسئله سلامت عمومی و موضوعی ملی است که میتواند بر سلامت فرد و جامعه تأثیر بگذارد. به گفته دکتر جلالی ندوشن، دولت باید برای پیشگیری از خودکشی برنامههای ملی تدوین کند و توسعه خدمات پس از اقدام را مورد توجه قرار دهد. در عین حال، این موضوع به معنای بینیازی از فعالیت سازمانهای مردمنهاد نیست. گروههای حمایتی و افرادی که تجربه مشترک دارند، میتوانند، بخشی از شبکه حمایت اجتماعی خانوادهها باشند. حتی تیم درمان نیز به تنهایی نمیتواند، تمام نیازهای اجتماعی و عاطفی خانواده را پوشش دهد. حمایت همتایان و گروههای اجتماعی میتواند در کنار خدمات تخصصی قرار گیرد.
-
آیا گروههای حمایتی برای نجاتیافتگان از خودکشی در ایران وجود دارد؟
سخنگوی انجمن علمی روانپزشکان ایران در این مورد می گوید: در حال حاضر گروههای حمایتی تخصصی و سازمانیافته برای نجاتیافتگان از خودکشی در کشور به اندازه کافی شکل نگرفتهاند. همچنین موانعی برای شکلگیری چنین تشکلهایی وجود دارد و برخی خانوادهها نیز در این زمینه تلاشهایی داشتهاند.
کاهش بروکراسی و ایجاد حمایتهای مناسب میتواند، به شکلگیری این گروهها کمک کند. همچنین استفاده از ظرفیت انجمنهای باسابقهای که در حوزه حمایتهای اجتماعی فعالیت میکنند، میتواند در شرایط فعلی راهی برای توسعه حمایتها باشد.
-
پیشگیری از خودکشی فقط به جلوگیری از یک اقدام محدود نمیشود
خودکشی پدیدهای پیچیده با ابعاد فردی، روانی و اجتماعی است. بنابراین پیشگیری از خودکشی نیز نمیتواند، تنها به جلوگیری از یک اقدام محدود شود. حمایت از فرد نجاتیافته، آموزش خانواده، دسترسی به خدمات تخصصی، مراقبت پس از اقدام و ایجاد شبکههای اجتماعی حمایتی، همگی بخشی از این فرایند هستند. همانطور که دکتر امیرحسین جلالی ندوشن تأکید میکند، نجاتیافتگی پایان بحران نیست؛ بلکه مرحلهای است که فرد و خانواده به مراقبت، حمایت و فرصت بازگشت به زندگی نیاز دارند.
پرسشهای متداول درباره پیشگیری از خودکشی
-آیا نجات یافتن از یک بحران به معنای پایان خطر است؟
خیر. عبور از بحران به معنای پایان نیاز به حمایت نیست. ادامه مراقبت و توجه به وضعیت روانی فرد میتواند بخشی از فرایند پیشگیری از خودکشی باشد.
-خانواده پس از یک بحران روانی چگونه میتواند از فرد حمایت کند؟
خانواده باید با آرامش، بدون سرزنش و قضاوت، در کنار فرد باشد. حمایت نباید به کنترل افراطی یا از بین رفتن استقلال فرد منجر شود.
-چرا حمایت خانواده در پیشگیری از خودکشی اهمیت دارد؟
خانواده میتواند با شناخت تغییرات رفتاری و عاطفی فرد، فراهم کردن حمایت و کمک گرفتن از متخصصان، در فرایند پیشگیری نقش داشته باشد.
-آیا پنهان کردن یک بحران روانی به پیشگیری از خودکشی کمک میکند؟
پنهانکاری و ترس از قضاوت اجتماعی میتواند، دریافت کمک را دشوار کند. برخورد آگاهانه و بدون انگ با مسائل سلامت روان، زمینه حمایت مؤثرتر را فراهم میکند.
-پیشگیری از تکرار خودکشی چه اهمیتی دارد؟
پیشگیری فقط به عبور از یک بحران محدود نمیشود. حمایت و پیگیری پس از بحران نیز اهمیت دارد تا فرد بتواند به تدریج به زندگی روزمره بازگردد.
-آیا مراقبت بیش از حد از فرد در بحران میتواند مشکلساز شود؟
بله. حمایت باید با حفظ استقلال و عاملیت فرد همراه باشد. مراقبت افراطی ممکن است احساس ناتوانی یا فشار روانی بیشتری ایجاد کند.
-نقش متخصصان سلامت روان در پیشگیری از خودکشی چیست؟
متخصصان سلامت روان میتوانند، وضعیت فرد را ارزیابی کنند، عوامل خطر را شناسایی کنند و در صورت نیاز، برنامه درمان و حمایت مناسب را در نظر بگیرند.
-آیا پیشگیری از خودکشی فقط مسئولیت خانواده است؟
خیر. پیشگیری از خودکشی یک موضوع سلامت عمومی است و خانواده، نظام سلامت، متخصصان، نهادهای اجتماعی و سازمانهای حمایتی میتوانند در آن نقش داشته باشند.
دیدگاه کاربران (1 دیدگاه)