گروه رسانه‌ای پیام‌سازان: خودکشی یکی از مهم‌ترین مسائل سلامت عمومی در جهان است و پیامدهای آن تنها به فرد محدود نمی‌شود. خانواده، دوستان، همکاران و حتی جامعه نیز از پیامدهای یک خودکشی تأثیر می‌پذیرند. سازمان جهانی بهداشت بر این نکته تأکید دارد که خودکشی قابل پیشگیری است و اقدامات مؤثر می‌توانند در سطح فردی، اجتماعی و ملی از آن جلوگیری کنند.

بر اساس جدیدترین برآورد سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۱ حدود ۷۲۷ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست داده‌اند. خودکشی در سال ۲۰۲۱ سومین علت مرگ در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال بوده است. به همین دلیل، روز جهانی پیشگیری از خودکشی هر سال در ۱۰ سپتامبر برگزار می‌شود. این مناسبت از سال ۲۰۰۳ با همکاری «انجمن بین‌المللی پیشگیری از خودکشی» و «سازمان جهانی بهداشت» شکل گرفته است. هدف این روز، افزایش آگاهی، کاهش انگ اجتماعی و تأکید بر امکان پیشگیری از خودکشی است.

شعار سه‌ساله روز جهانی پیشگیری از خودکشی در فاصله سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، «تغییر روایت درباره خودکشی» است. در سال ۲۰۲۶، پیام محوری این کمپین «گفت‌وگو را آغاز کنید» است؛ رویکردی که بر شکستن سکوت و ایجاد فضایی برای صحبت کردن درباره سلامت روان و افکار خودکشی تأکید دارد.

• چه کسانی در معرض خطر خودکشی هستند؟

خودکشی می‌تواند، افراد با سن، جنسیت و پیشینه‌های مختلف را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین نمی‌توان یک گروه مشخص را تنها گروه در معرض خطر دانست.

با این حال، برخی شرایط می‌تواند، آسیب‌پذیری فرد را افزایش دهد؛ از جمله مشکلات سلامت روان، تجربه بحران‌های شدید، تنهایی و انزوای اجتماعی، مشکلات خانوادگی و اقتصادی، تبعیض، خشونت و برخی بیماری‌های جسمی.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که بسیاری از موارد خودکشی در شرایط یک بحران حاد رخ می‌دهند؛ شرایطی که فرد ممکن است، احساس کند توان مقابله با وضعیت موجود را ندارد. بنابراین شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر و فراهم کردن حمایت می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از خودکشی داشته باشد.

• چرا برخی افراد به خودکشی فکر می‌کنند؟

خودکشی معمولاً حاصل یک علت واحد نیست. عوامل روان‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی، خانوادگی و حتی شرایط محیطی می‌تواند در کنار یکدیگر بر وضعیت فرد اثر بگذارند. از نگاه جامعه‌شناختی نیز خودکشی تنها یک مسئله فردی نیست. امیل دورکیم، جامعه‌شناس فرانسوی، در کتاب خودکشی نقش میزان پیوند فرد با جامعه و همچنین قواعد و محدودیت‌های اجتماعی را در شکل‌گیری انواع مختلف خودکشی بررسی کرد. این نگاه اهمیت یک نکته را نشان می‌دهد: برای پیشگیری از خودکشی نمی‌توان فقط بر درمان فرد تمرکز کرد؛ کیفیت روابط اجتماعی، احساس تعلق، حمایت خانوادگی و دسترسی به خدمات سلامت روان نیز اهمیت دارند.

در واقع، فردی که با بحران مواجه می‌شود، تنها با یک مسئله درونی روبه‌رو نیست. شرایط زندگی و شبکه اجتماعی او نیز می‌تواند بر نحوه مواجهه‌اش با بحران تأثیر بگذارند. از این منظر، نظریه دورکیم همچنان می‌تواند، برای فهم اجتماعی خودکشی مفید باشد؛ هرچند پژوهش‌های امروزی، خودکشی را پدیده‌ای چندعاملی می‌داند و آن را نمی‌توان تنها با یک نظریه توضیح داد.

  افکار خودکشی

• میان افکار خودکشی و اقدام به آن تفاوت وجود دارد

افکار خودکشی می‌تواند، در افراد مختلف شکل‌های متفاوتی داشته باشد. برخی افراد ممکن است، در دوره‌ای از زندگی چنین افکاری را تجربه کنند، اما این به معنای قطعی بودن اقدام نیست. به همین دلیل، هرگونه نشانه جدی از افکار خودکشی باید جدی گرفته شود. پرسیدن مستقیم و همدلانه درباره وضعیت فرد، برخلاف یک باور رایج، باعث ایجاد فکر خودکشی در ذهن او نمی‌شود. سازمان جهانی بهداشت نیز توصیه می‌کند در صورت نگرانی درباره فردی، درباره احساسات و وضعیت او سؤال شود و برای دریافت کمک حرفه‌ای اقدام شود.

• چرا گفت‌وگو بخشی از پیشگیری از خودکشی است؟

یکی از موانع مهم در پیشگیری از خودکشی، سکوت و «انگ اجتماعی» درباره سلامت روان است. گاهی فردی که در بحران قرار دارد، از ترس قضاوت شدن یا برچسب خوردن، درباره وضعیت خود صحبت نمی‌کند. در چنین شرایطی، یک گفت‌وگوی همدلانه می‌تواند، نخستین قدم برای ارتباط فرد با خانواده، دوستان یا متخصص سلامت روان باشد.

قرار نیست، فرد مقابل نقش روان‌شناس یا روان‌پزشک را ایفا کند. مهم‌تر از ارائه راه‌حل، گوش دادن بدون سرزنش و کمک گرفتن از افراد متخصص است.اگر فردی مستقیماً درباره خودکشی صحبت می‌کند یا رفتار او نشان‌دهنده خطر جدی است، نباید موضوع را نادیده گرفت. در چنین شرایطی، کمک حرفه‌ای باید هرچه سریع‌تر دریافت شود.

پیشگیری از خودکشی

• پیشگیری از خودکشی چگونه امکان‌پذیر است؟

«سازمان جهانی بهداشت»، چهار محور مهم را در برنامه‌های مبتنی بر شواهد برای پیشگیری از خودکشی مطرح می‌کند:

۱. شناسایی زودهنگام و حمایت

افرادی که با افکار یا رفتارهای مرتبط با خودکشی مواجه هستند، باید در سریع‌ترین زمان ممکن شناسایی شوند و به خدمات مناسب سلامت روان دسترسی داشته باشند. پیگیری فرد پس از یک بحران نیز اهمیت دارد.

۲. تقویت مهارت‌های اجتماعی و هیجانی

آموزش مهارت‌هایی مانند حل مسئله، تنظیم هیجان و مقابله با فشارهای زندگی، به‌ویژه در دوران نوجوانی، یکی از محورهای مورد تأکید سازمان جهانی بهداشت است.

۳. کاهش دسترسی به عوامل مرگبار

کاهش دسترسی به عواملی که می‌تواند، در یک بحران منجر به مرگ شود، یکی از مداخلات مؤثر در پیشگیری از خودکشی است. این اقدام در سطح سیاست‌گذاری و محیط زندگی انجام می‌شود و هدف آن ایجاد زمان و فرصت برای عبور از بحران و دریافت کمک است.

۴. گزارش مسئولانه در رسانه‌ها

رسانه‌ها نیز بخشی از نظام پیشگیری از خودکشی هستند. نحوه انتشار خبر خودکشی اهمیت زیادی دارد. سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که گزارش‌های غیرمسئولانه، به‌ویژه گزارش‌هایی که جزئیات روش خودکشی را برجسته می‌کنند، می‌توانند پیامدهای منفی داشته باشند.

در مقابل، روایت‌هایی که بر امید، دریافت کمک، بهبود و امکان عبور از بحران تمرکز دارند، می‌تواند، نقش محافظتی داشته باشند.                      پیشگیری از خودکشی

• نقش خانواده و دوستان در پیشگیری از خودکشی چیست؟

خانواده و دوستان می‌توانند، نخستین کسانی باشند که تغییرات رفتاری یا عاطفی یک فرد را مشاهده می‌کنند. گوش دادن بدون قضاوت، تشویق فرد به دریافت کمک تخصصی و جدی گرفتن صحبت‌های او از اقداماتی است که می‌تواند اهمیت داشته باشد.

همچنین نباید فردی را که در معرض خطر فوری قرار دارد، تنها گذاشت. در چنین شرایطی باید از خدمات اورژانسی و متخصصان کمک گرفت. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید می‌کند که افکار یا رفتارهای مرتبط با خودکشی باید جدی گرفته شوند.

• جامعه برای پیشگیری از خودکشی چه کاری می‌تواند انجام دهد؟

پیشگیری از خودکشی فقط مسئولیت روان‌پزشکان و روان‌شناسان نیست.

مدارس، دانشگاه‌ها، خانواده‌ها، رسانه‌ها، نظام سلامت، محیط‌های کاری و نهادهای اجتماعی همگی می‌توانند، در این زمینه نقش داشته باشند.

سازمان جهانی بهداشت بر ایجاد همکاری میان بخش‌های مختلف جامعه، افزایش آگاهی، آموزش مهارت‌های اجتماعی و هیجانی، شناسایی افراد در معرض خطر و بهبود دسترسی به خدمات سلامت روان تأکید دارد. بنابراین، پیشگیری از خودکشی را باید بخشی از سیاست عمومی سلامت و سلامت روان دانست؛ نه موضوعی که تنها هنگام وقوع یک حادثه مورد توجه قرار گیرد.

• با من حرف بزن؛ شاید همین گفت‌وگو مهم باشد

پیشگیری از خودکشی از یک گفت‌وگو آغاز می‌شود؛ گفت‌وگویی بدون قضاوت، سرزنش و ساده‌انگاری. پرسیدن «حالت چطور است؟»، گوش دادن به پاسخ و تشویق فرد به دریافت کمک حرفه‌ای، ممکن است نخستین حلقه از یک زنجیره حمایتی باشد.

هدف از روز جهانی پیشگیری از خودکشی، تغییر نگاه جامعه از سکوت و انگ زنی  (برچسب زدن) به سمت گفت‌وگو، همدلی و حمایت است.

اگر شما یا فردی نزدیک به شما در معرض خطر فوری قرار دارد، از خدمات اورژانسی یا خدمات تخصصی سلامت روان کمک بگیرید. در ایران، سازمان جهانی بهداشت شماره ۴۰۳۰ را به‌عنوان خط ملی مشاوره سلامت روان وزارت بهداشت معرفی کرده است. در شرایط اورژانسی نیز می‌توان با خدمات فوریت‌های پزشکی ۱۱۵ تماس گرفت.

پرسش‌های متداول درباره پیشگیری از خودکشی

-آیا پیشگیری از خودکشی امکان‌پذیر است؟

بله. سازمان جهانی بهداشت خودکشی را قابل پیشگیری می‌داند. شناسایی افراد در معرض خطر، دسترسی به خدمات سلامت روان، حمایت اجتماعی، آموزش مهارت‌های مقابله با بحران و کاهش دسترسی به عوامل مرگبار از جمله اقدامات مؤثر در پیشگیری از خودکشی هستند.

-چگونه می‌توان با فردی که به خودکشی فکر می‌کند صحبت کرد؟

گفت‌وگو را با آرامش و بدون قضاوت آغاز کنید و اجازه دهید، فرد درباره احساسات و مشکلاتش صحبت کند. صحبت‌های او را جدی بگیرید و برای دریافت کمک از متخصص سلامت روان یا خدمات اورژانسی، در صورت وجود خطر فوری، اقدام کنید.

-آیا صحبت کردن درباره خودکشی باعث افزایش احتمال آن می‌شود؟

خیر. پرسیدن همدلانه درباره افکار خودکشی باعث ایجاد این افکار نمی‌شود. در صورتی که درباره وضعیت فرد نگران هستید، گفت‌وگو می‌تواند، فرصتی برای شناسایی مشکل و وصل شدن او به حمایت و خدمات تخصصی باشد.

-چه عواملی می‌توانند خطر خودکشی را افزایش دهند؟

عوامل مختلفی می‌تواند، در افزایش خطر نقش داشته باشند؛ از جمله برخی اختلالات روانی، بحران‌های شدید زندگی، احساس انزوا و تنهایی، مشکلات خانوادگی و اقتصادی، تجربه خشونت یا تبعیض و برخی بیماری‌های جسمی. وجود یک عامل به‌تنهایی به معنای قطعی بودن خودکشی نیست.

-خانواده و دوستان چه نقشی در پیشگیری از خودکشی دارند؟

خانواده و دوستان می‌توانند با توجه به تغییرات رفتاری، گوش دادن بدون قضاوت، جدی گرفتن صحبت‌های فرد و تشویق او به دریافت کمک تخصصی نقش مهمی داشته باشند. در شرایطی که خطر فوری وجود دارد، باید از خدمات اورژانسی کمک گرفت.

-اگر فردی در ایران درباره خودکشی افکار یا نگرانی جدی دارد، چه باید کند؟

فرد می‌تواند، برای دریافت کمک از خدمات سلامت روان و متخصصان این حوزه استفاده کند. در شرایط خطر فوری، تماس با خدمات فوریت‌های پزشکی ۱۱۵ ضروری است. همچنین خط ملی مشاوره سلامت روان (190) برای دریافت خدمات مشاوره‌ای معرفی شده است.